شجریان: آفت باغ موسیقی ایرانی

فرقهای یه خواننده موسیقیدان (ایرج و گلپا) با کسی که الفبای آوازو هم نمیدونه (شجر)

بقلم: م.

موسيقي از دو بخش تئوري يا نظري و عملي تشكيل شده است. دانستن آنچه مي نوازيم يا مي شنويم همان اندازه مهم است كه در هنگام صحبت كردن بايد مفهوم كلمات يا جملات را بدانيم. يك نوازنده خوب اگر نتواند مطالبي كه مورد استفاده قرار مي دهد را تجزيه و تحليل كند، به يك مجري بدون علم و دانش تبديل مي شود و با كسي كه از لحاظ تئوري موسيقي آگاهي دارد و نوازندگي را خوب مي داند، قابل مقايسه نيست. شعر گفتن بدون دانستن دستور زبان ممكن است ولي در جايي محدود مي گردد. نواختن و آهنگسازي نيز چنين است. پس چه بهتر كه به موازات نواختن ساز، از تئوري موسيقي نيز آگاهي داشته باشيم. در اين جا به نكاتي اشاره مي كنيم كه در موسيقي ايراني مورد استفاده قرار مي گيرند و پس از آن به تئوري موسيقي به صورت كامل مي پردازيم. الفباي موسيقي از هفت حرف تشكيل شده كه به آنها نت مي گويند. دو، ر، مي ، فا ، سل ، لا ، سي. از توالي اين هفت نت، يك هنگام يا گام بوجود مي آيد. مثل: دو، ر، مي ، فا ، سل ، لا ، سي ، دو. از يك نت تا نت بعدي فاصله اي وجود دارد كه در قسمت فواصل به آنها مي پردازيم. هر فاصله اي را به فواصلي كوچكتر تقسيم كرده اند و آنها را با علامت هايي نشان مي دهند. مثلا: از دو تا ر را اگر يك بدانيم، آن را به دو قسمت تقسيم مي كنند. دو ا-----ا------ار. از دو تا ر را پرده و هر كدام از فواصل نصف شده را نيم پرده مي نامند. اگر از نتي نيم پرده كم شود، مثل ر كه نيم پرده به سمت دو ميرود، آن را با علامتي به نام بمل ( b) مي شناسيم، و اگر نيم پرده به آن اضافه شود، مثل دو كه نيم پرده به سمت ر ميرود، آن را با علامت ديز (#) مي شناسيم. در موسيقي ايران، فواصلي نيز وجود دارند كه كمتر از نيم پرده هستند. اين فواصل از تقسيم شدن يك پرده به تقريبا چهار قسمت تشكيل شده اند. دو اا---الف---ب---پ---اا ر. اگر از يك پرده به اندازه يك چهارم كم كنيم، علامت كرن را براي آن در نظر مي گيريم. مثل: ر كه به سمت حرف « پ» ميرود. و اگر از دو به سمت «الف» برويم، آنگاه از دو تا « الف» با علامت سري شناخته مي شود. حال به مثالي براي درك فواصل مي پردازيم. دستگاه شور از اين فواصل تشكيل شده: سل، لا كرن، سي بمل، دو، ر كرن، مي بمل، فا، سل. البته در نوشتن صحيح توالي نتهاي شور بايستي نوشت: فا، سل، لا كرن، سي بمل، دو، ر، مي بمل، فا. از نت فا تا سل فاصله اي وجود دارد به نام پرده طنيني كه در آينده در مورد آن صحبت خواهيم كرد. با توضيحات و مثالهايي كه آورده شد، به تشريح اصطلاحات موسيقي ايراني مي پردازيم. آنچه از موسيقي ايران در دست است، مجموعه اي از نواها يا آهنگهاي گذشتگان است كه به هر يك از آنها گوشه گفته مي شود، كه سابقه اي در حدود دويست سال دارد (با توجه به روايات مختلفي كه وجود دارد)، اين گوشه ها با توجه به فواصلي كه دارند مرتب شده اند كه از مجموعه اين گوشه هاي مرتب شده، دستگاه تشكيل مي شود و از مجموع دستگاه ها رديف بوجود مي آيد. در هر دستگاه، گوشه ها طوري مرتب شده اند كه فراز و فرودي را مي توان در آنها مشاهده كرد. اين فراز و فرود را با نام هايي مي شناسيم، مثل آغاز هر دستگاه كه با گوشه اي به نام درآمد شروع مي شود. (شجر هرگز رعایت نمیکنه). در ادامه به گوشه هايي بر مي خوريم كه در قسمتهاي مياني دستگاه قرار دارند و هر كدام را با نامي مشخص مي شناسيم. مثل مواليان، دلكش، سپهر، ماوراالنهر و... . (استاد اجرای اینها ایرج و گلپان). در هر دستگاه گوشه هايي وجود دارد كه همنام با گوشه هايي در دستگاه هاي ديگرند، مثل: خسرواني، نغمه، زنگوله. با اين توضيحاتي كه داده شد، از مرتب شدن و در كنار هم قرار دادن گوشه هاي مختلف، تعداد هفت دستگاه تشكيل شده كه البته در بعضي از آنها و با توجه به قدمت، نوع فواصل، شخصيت و حالت ها، چند زير مجموعه را مي بينيم كه به آنها آواز مي گويند. آواز ها در همه دستگاه ها نيامده اند، و فقط در دو دستگاه وجود دارند. در دستگاه هاي شور و همايون. آوازهاي دستگاه شور عبارتند از: بيات ترك يا بيات زند، ابوعطا، دشتي، افشاري و بيات كرد. و آوازهاي دستگاه همايون تشكيل شده اند از: بيات اصفهان و شوشتري. در توضيح بايد گفت كه بعضي ها شوشتري و بيات كرد را از آوازها نميدانند و البته ما در اينجا فقط به روايتهاي مختلف اشاره مي كنيم. در توضيح اين آوازها بايد گفت كه آوازهاي بيات ترك يا بيات زند، ابوعطا، دشتي، افشاري و بيات كرد كه از مشتقات شور بودند از فواصل يكساني همانند شور تشكيل شده اند كه تفاوت آنها در مواردي است كه خواهيم گفت (استادان ایرج و گلپا در اینها فوق العاده ان ولی شجر هیچ حرفی واسه گفتن نداره). در اجراي يك گوشه گاهي يك صدا يا يك نت بيشتر از همه به گوش ميرسد يا تاكيد بيشتري بر روي آن است كه به اين نت، نت شاهد مي گوييم. در پايان هر گوشه نوعي خاتمه يا پايان دادن وجود دارد كه از يك سري جملات تشكيل مي شوند، و در آخر روي يك صدا يا نت مي ايستد، نتي كه گوشه بر روي آن مي ايستد و به پايان مي رسد را نت ايست مي نامند. يك مثال كه تمامي موارد ذكر شده در آن گنجانده شده است: دستگاه شور، گوشه درآمد: با اين مثال، متوجه اين نكته مي شويم كه غير از حالت ها و فضاي ايجاد شده توسط دستگاه ها، نت هاي شاهد و ايست نقش بسيار تعيين كننده اي در تميز دادن دستگاهي از دستگاه ديگر دارند. مثلا شاهد دشتي نت « ر» است ولي شاهد بيات ترك نت« سي بمل». حروفي كه در زبان موسيقي كاربرد دارند، هفت نت هستند. اين هفت نت، تفاوتشان در فركانسي است كه توليد مي كنند و از لحاظ زير يا بم بودن طبقه بندي و مرتب مي شوند. پس ميان اين نت ها فواصلي وجود دارد كه باعث تمايز آن ها مي شود. اين فواصل از واحدهايي به نام نيم پرده تشكيل مي شوند. يعني كوچكترين فاصله اي كه ميان دو نت وجود دارد، نيم پرده است. البته اين فاصله در موسيقي بين المللي به اين شكل است و در موسيقي مناطق مختلف دنيا، و در كشورهاي مختلف، كوچكتر از آن هم وجود دارد كه فعلا به آن نمي پردازيم. پس ميان نت ها نيم پرده و يا دو نيم پرده يا يك پرده وجود دارد. حال به تعريف و همينطور چگونگي وجود فواصل مي پردازيم. با توجه به اسامي نت ها، اين شكل را ترسيم مي كنيم

دو- - ر - - مي - فا - - سل - - لا - - سي - دو

به فاصله ميان دو نت دو تا ر نگاه كنيد، دو خط ديده مي شود، هر خط نشان دهنده يك نيم پرده است، پس از دو تا ر يك پرده است. بين ر تا مي هم يك پرده وجود دارد. از مي تا فا يك خط، پس از مي تا فا نيم پرده است. همينطور تا نت دو.

از دو تا ر، يك پرده و از دو تا مي دو پرده و... هر كدام از اين فواصل براي خود اسمي دارند. براي نامگذاري آن ها لازم است به اين نكات توجه داشته باشيم. فاصله مورد نظر از چند نت تشكيل شده، و ديگر اينكه اين فاصله چند پرده است. مثلا، از دو تا ر، فاصله، بين دو نت و يك فاصله يك پرده اي است. به فاصله يك پرده اي كه بين دو نت پشت سر هم وجود دارد، فاصله دوم بزرگ مي گويند. پس ر تا مي هم مي شود، دوم بزرگ، سل تا لا، لا تا سي و فا تا سل. حال اگر فاصله بين دو نت پشت سر هم نيم پرده باشد، به آن فاصله دوم كوچك مي گويند. پس مي تا فا و سي تا دو مي شود دوم كوچك. ممكن است اين فاصله از وجود يك علامت تغيير دهنده پديد آيد، مثلا، دو تا ر بمل، كه باز هم مي شود دوم كوچك. در نتيجه در مي يابيم آنچه اهميت دارد محاسبه عددي نت ها نسبت به هم و همينطور محاسبه مجموع پرده ها و نيم پرده هاي ميان آن هاست. اگر فاصله دو تا ر بيشتر از يك پرده شود و يك و نيم پرده گردد، يعني از دو تا ر ديز، به آن فاصله دوم افزوده مي گوييم. از سل تا لا ديز هم به همين شكل است. ابتدا مي گوييم، از سل تا لا مي شود دو نت، و سپس حساب مي كنيم كه بين اين دو نت چند نيم پرده وجود دارد، دو نيم پرده. و اينكه با اضافه شدن علامت ديز، به چه فاصله اي تبديل مي شود. سه نيم پرده، پس از سل تا لا ديز مي شود، دوم افزوده. از سل بمل تا لا، از سل تا لا مي شود دو نت و فاصله يك پرده، ولي با قرار گرفتن علامت بمل جلوي سل، نيم پرده به فاصله اضافه مي شود و در نهايت مي شود، دوم افزوده. از سل تا سي، مي شود سه نت يعني، سل، لا و سي. فاصله ميان آن ها دو پرده است، پس از سل تا سي مي شود سوم بزرگ. از دو تا مي هم مانند مثال قبلي است. سه نت و دو پرده كه مي شود، سوم بزرگ. از دو تا فا، چهار نت و دو و نيم پرده. براي اين فاصله مي گوييم، چهارم درست. پس چهارم درست، فاصله چهار نتي است كه دو و نيم پرده ميان آن ها وجود دارد. از دو تا سل هم مانند مورد قبلي است. پنج نت و سه و نيم پرده كه مي شود، پنجم درست. از دو تا لا، مي شود شش نت و چهار و نيم پرده كه مي شود، ششم بزرگ. از دو تا سي، هفت نت و پنج و نيم پرده كه مي شود هفتم بزرگ و از دو تا دو، هشت نت و شش كه مي شود، هشتم درست. اين فواصل ممكن است از هر نتي شروع شوند، مهم آنست كه بين آن دو چند نت فاصله است و همچنين چند پرده يا نيم پرده ميان آن ها وجود دارد.

این هم دستپخت شجر! لطفا توجه کنین به توهینهای مستقیم و غیرمستقیم شجر به دو استاد مسلم آواز یعنی ایرج و گلپا!!!!!!

من مژگان هستم شايد منو بشناسين!!! عارضم به حضورتون كه دختري 18-17 ساله بودم كه خيلي به آواز علاقه داشتم و براي شروع پيش جناب شاپور رحيمي رفتم و حدود يكي دوسال پيش ايشون كار كردم و مقدمات رو آموختم و چون جناب رحيمي براي تعليم هنرجوي خانم مشكلاتي داشتند به ناچار بقيه راه رو نزد جناب كورس سرهنگ زاده پيگيري كردم.با اينكه مسافت تهران تا كرج زياد بود اما باور كنين شوق ديدار مجدد استاد سرهنگ زاده با اون اخلاق خوبشون منو وادار ميكرد تا براي شرفيابي لحظه شماري كنم. اونجا بود كه ايشون به من تحريرهاي شورانگيز رو آموزش دادند.به من تاكيد ميكردن كه تحرير بايد از سينه خارج بشه نه گلو به من ميگفتن فكر كن ميخواي از سينه چهچهه بزني منم ميگفتم چشم و تقريبا نزديك يك سال شايد هم بيشتر فقط روي اداي تحرير من كار كردن.هميشه به من ميگفتن تحريرهات منو ياد بانو قمر وزيري و پوران ميندازه.البته خود ايشون هم تحرير و از سينه اجرا ميكردن. و نكته ديگه اينكه ميگفتن بايد براي اداي صحيح شعر بايد حتما به سيلابهاي كلمات توجه كني و مصوت ها رو درست ادا كني. خودم هم همينجوري كارهاي ايرج و گلپا رو تمرين ميكردم و يادمه يه روز گفتم استاد اجازه هست از گلپا يه آواز بخونم...گفت بخون منم آواز معروف مست مستم رو خوندم و براي اينكه خودشيريني كنم تحريرهاي رضوي گلپا رو يكم كش دادم تا ركورد بشكونم.نميدونم چقدر شد اما نزديك 30 ثانيه شد شايدم بيشتر خودم كه نميفهميدم...يه لحظه به خودم اومدم ديدم استاد داره ميخنده.گفتم استاد چرا ميخندي بد خوندم؟...گفت نه دختر جان خوب خوندي اما گلپا اگه زياد چهچه ميزنه حساب كتاب داره توي هميناثري كه خوندي اول بايد تحريرهاي استاد رو ميشمردي اگه اين كارو ميكردي ميديدي كه با نظم خاصي بالا ميره و فرود مياد و روي موقعيت درست گوشه ايست ميكنه و فراز و فرودش درسته اما شما هي شروع ميكنين و ناتموم دوباره شروع ميكنين و در نهايت تموم كه اصلا جالب نيست اما قشنگه...بگذريم توي اين مدت تبديل به يه آوازه خون درست و حسابي شدم تا اينكه يكي به من گفت خب برو پيش شجريان هرچي باشه استاد اول ايرانه منم وسوسه شدم و با هزار مكافات رفتم.دفعه اول به من گفت خب تا حالا چقدر كار كردي منم گفتم .بعد گفت افشاري بخون.منم تا در دهن باز كردم ديدم سگرمه هاش رفت توي هم و با لبخند تمسخر آميزي بعد از چندتا گوشه كه خوندم گفت: خوبه بدك نيست يه چيزايي ميدوني!!! چند جلسه رفتم يه روز به من گفت ببين جانم تحرير رو بايد نرم ادا كني تحرير مثل حريره بايد نرم و لطيف باشه...به من آموزش داد!!! منم خوندم .،. گفت اينجوري نه نرم.!. گفتم خب استاد چيكار كنم صدام اينجوريه حنجرم اينجوريه تحرير هام چكشي و سينه ايه ..گفت تحرير رو نبايد ول كني بايد با حنجره مهار كني!!! گفتم اما قبلا ميگفتن بايد از سينه بيرون بدم.گفت : خب اشتباه گفتن جانم!!! گفتم خب ...بعدش گفت : تحرير بايد مختصر و مفيد باشه بايد اول شعر و بخوني كامل بعد تحرير بدي اونم در حد خودش!!! گفتم خب استاد من روي كارهاي ايرج و گلپا كار كردم و آرزو دارم راه اونها رو ادامه بدم.گفت : خب ببين جانم ايرج و گلپا خوننده هاي خوبي هستن اما اگه ميخواي آواز اصيل بخوني نبايد از اونها تقليد كني.ايرج و گلپا آواز خودشون رو دارن  اما آواز اونها با آواز اصيل فرق داره!!! من كه گيج شده بودم گفتم خب بايد كراهاي كي رو تمرين كنم؟ گفت خب بنان، اديب طاهرزاده و ... گفتم خب استاد بنان صداشون مخملي بود و دو دانگ بيشتر نبود اما صداي من شش دانگه و شورانگيز... اديب و طاهرزاده و تاج هم كه تحريرهاي چكشي و شلاقي زياد ميخونن.گفت : خب جانم ميخواي شما بگو من تمرين كنم!!! گفتم نه استاد من قصد توهين نداشتم. و همينجور ادامه داشت و مثلا وقتي توي اوج تحرير ميزدم ميگفت بايد كاري كني كه نت آ با نت اي يكي بشه و وقتي يه خواننده ماهر ميشي كه بتوني با آ اي و او و ... يه نت بخوني...آخرشم نفهميدم چه لزومي داره خب درسته خيلي مهارت ميخواد اما وقتي ميشه مثلا آمدي رو يه جور بخوني و آتش رو يه جور ديگه تا حس كلمه ادا بشه چه لزومي داره مثل هم بخوني و تكراري بشه؟ باور كنين چندماهي كه پيش ايشون بودم ديگه نميتونستم درست بخونم.  يه روز عصباني شدم و ديگه نرفتم كلاسش و يادمه غروب بود يه آواز از ايرج گذاشتم و بعدش شروع كردم به چهچه زدن!!! ديگه خانوادم صداشون در اومد گفتن مگه ديوونه شدي؟ گفتم آره اين شجريان منو ديوونه كرد!!! گفتن چي ميگي تو؟ گفتم خب راست ميگم ديگه.   مگه ايرج و گلپا و قمر و ... بد ميخوندن كه شجريان ميگه اينجوري بخون.؟. بخدا نميدونم شجريان چه جوري تونسته 40سال اينجوري خفه بخونه؟!؟ خودش خسته نشده؟!؟ گفتن دختر جان شجريان بزرگترين استاده!!! گفتم نخير بزگترين استاد ايرج و گلپا هستن. تازه به نظر من استاد سرهنگ زاده از شجريان هم خيلي خيلي بهتر ميخونه.ديگه بخدا از شجريان خسته شده بودم .وقتي فكر ميكردم استاد سرهنگ زاده به اون ماهي رو ول كردم و رفتم پيش شجريان از خودم بدم ميومد.خواستم دوباره برگردم پيش استاد سرهنگ زاده كه درگير ازدواج شدم و بعد از تقريبا يك سال و نيم بنا به دلايلي از همسرم جدا شدم..خواستم ادامه بدم كه مريض شدم و از ناحيه ريه چپ دچار بيماري شدم..بعد از 4-5 تا عمل خداروشكر خوب شدم ولي دكترا بهم گفتن نبايد به ريه فشار بياري...يه 2-3 سالي صبر كردم تا كاملا خوب بشم.الان كه تقريبا خوب شدم ديگه نميتونم بخونم.ديگه حتي نميتونم يه مصرع شعر رو كامل بخونم نفس كم ميارم. الانه كه بايد برم پيش شجريان و بگم بيا حالا من در خدمتم!!! الان مثل مثل خودت ميخونم!!! بي حس و حال و بي جون!!! الان ميتونم مثل شما با گلو بخونم!!! اما ميخوام برام دعا كنين كه خوب بشم و بتونم مثل سابق بخونم.ميخوام برم پيش استاد سرهنگ زاده و بگم غلط كردم.بگم الان يه دل پر درد دارم كه ميتونم مثل شما اشك چشمها رو جاري كنم.   ميخوام بعد از كلاس ايشون برم پيش استاد ايرج و منو راهنمايي كنن.حالا ميفهمم كساني كه به شجريان ميگن استاد چه كساني هستن.كساني كه چشمها و گوشهاشون رو بستن و فقط شجريان رو ميبينن. خدا هرگز كساني رو كه به ايرج و گلپا و شهيدي و دردشتي و ... ظلم كردن نميبخشه...ايشالا منو ببخشه و همه رو ببخشه

ملت آرزو میکنن جناب شجر به این زودیا نمیره

اونا دلشون میخواد یه روز دوباره شجر بیاد تلویزیون و دست ایرج و گلپا رو ببوسه و بگه:

ببخشین اساتید بزرگ من اشتباه کردم اینهمه وقت یکه و تنها و با دهن کجی به بقیه اساتید که ممنوعن خوندم من از شما و ملت ایران معذرت میخوام که سی سال تموم گوشاتونو آلوده کردم میدونم آلودگی صوتی الان یه مشکل بزرگه تو مملکت و میدونم که صدای هواپیماها نزدیک فرودگاه مهرآباد و ماشینای اتوبان پارک وی یا تهران کرج به اندازه صدای من گوشای شما رو آلوده نکردهامیدوارم منو ببخشین تا لااقل این دو سه روز مونده از عمرم (بخاطر سرطان ریه و کلیه) یه خورده از عذاب وجدانم کم بشه من دوباره ازتون عذر میخوام که موسیقی اصیل رو به گند کشیدم شاگردایی رو تربیت کردم که همشون مث خودم بجای آواز روضه میخونن و صداشون درست عینهو خودم از ته چاه ویل درمیاد از همتون معذرت میخوام که ملت رو اینقده از موسیقی اصیل فراری دادم تا ترانه ها و آوازهام خوراک تلویزیون و رادیو بشه و مردم بیشتر از قبل از موسیقی رادیو و تلویزیون متنفر بشن اگه منو ببخشین قول میدم دیگه نخونم و برم دنبال روضه خونی توی تکیه ها-حسینیه ها- و مساجد تا بلکه این دو روز آخر عمر (بخاطر سرطان کلیه و ریه که دارم) خداوند متعال بار گناهان منو ببخشه.